تخت جمشید شیراز

تخت جمشید شیراز (۱۴۰۱): معرفی تاریخچه، عجایب و ماجراهای آن

تخت جمشید شیراز یا پرسپولیس یکی از معروف‌ترین جاذبه‌های گردشگری تاریخی در ایران است که قدمت آن به دوران پرشکوه هخامنشیان بازمی‌گردد و نماد امپراطوری عظیم ایران درآن زمان بوده است. پس گذشت سالیان دراز و بعد از ویرانی هنوز هم باقیمانده‌های این شهر باستانی میراث ارزشمندی است که گردشگران بسیاری را از همه جای جهان به خود جذب می‌کند. اگر می‌خواهید بیشتر با این مکان تاریخی، عجایب آن و ماجرای ویران شدن و بازسازی تخت جمشید شیراز آشنا شوید، در ادامه این مطلب ما را همراهی کنید.

تخت جمشید قبل از حمله اسکندر

قبل از این که تخت جمشید شیراز توسط اسکندر مقدونی ویران شود، برای سالیان طولانی مجموعه‌ای بود از کاخ‌ها و عمارت‌های بزرگ و کوچک. فرمان ساخت این بناهای باشکوه توسط داریوش اول داده شد و وی ۳۶ سال بر تخت فرمانروایی پارسه تکیه زد. در کتیبه‌ای که از داریوش به جای مانده، از قول او آمده است که «پیش از این در این مکان دژی وجود نداشت، به خواست اهورامزدا من این دژ را ساختم… و من آن را استوار، زیبا و مقاوم ساختم.» پس از داریوش کبیر، خشایارشاه، اردشیر یکم، داریوش دوم، اردشیر دوم، اردشیر سوم و داریوش سوم به عنوان پادشاهان هخامنشی در پارسه فرمانروایی کردند و آن را گسترش دادند.

کاخ‌ها و عمارت‌های پرسپولیس در پای کوه رحمت، مهر یا میترا، یعنی یکی از بهترین نقاط ایران قرار داشت. از آنچه که در تاریخ و کتیبه‌ها در مورد این عمارت‌ها و فرمانروایی پادشاهان هخامنشی نوشته شده است، به نظر می‌رسد نمای پرسپولیس بسیار زیبا بوده و محوطه آن که شبیه به یک شهرک بود، خیابان کشی‌هایی به سمت جلگه‌ها و باغ‌های اطراف داشته است.

طراحی داخلی کاخ‌ها شگفت‌انگیز بوده و بناها معماری پیشرفته‌ای داشتند. سیستم لوله‌کشی و فاضلاب، محوطه‌سازی، روش جداسازی کاخ‌ها از مناطق مسکونی  و دیگر جنبه‌های سبک شهرسازی به کار رفته شده در آن بسیار جالب توجه و نشان دهنده شکوه ایران باستان بوده است. هر کدام از عمارات و کاخ‌های مجموعه کاربری مخصوص به خود را داشته و تمام قوانین شهر پارسه، بر اساس انسانیت و برابری نوشته شده و شهروندان از حقوق اجتماعی و مدنی یکسان برخوردار بودند.

شکوه و عظمت این بنا پیش از ویرانی انکار نشدنی است تا جایی که حتی پس از ویرانی نیز می‌توان آن عظمت را درک کرد. قدیمی‌ترین و دقیق‌ترین عکس تخت جمشید پیش از ویرانی، نقاشی یک طراح هلندی به نام «کورنلیس دو بروین» در اوایل قرن ۱۸ میلادی است.

تخت جمشید شیراز

نقوش پرسپولیس (عکس: یاشار آذری)

تخت جمشید کجاست و چگونه به دیدن آن برویم؟

برای آنکه به معروفت‌ترین جاذبه در میان جاهای دیدنی شیراز برسید باید کمی از شهر دور شوید. بنای تخت جمشید در استان فارس، در ۱۰ کیلومتری شهرستان مرودشت قرار دارد. مرودشت دارای آب و هوایی مطبوع بوده و گردشگرانی که برای دیدن مهمترین اثر تاریخی استان فارس به منطقه سفر می‌کنند، می‌توانند از جاذبه‌های طبیعی و تاریخی مرودشت مانند پل خان، آبشار دشتک ایرج، بهشت گمشده، سد درودزن، بند امیر و… نیز دیدن کرده و لذت ببرند. منطقه ای که تخت جمشید در آن قرار دارد، منطقه‌ای کوهستانی بوده و آب و هوایی معتدل دارد و روستاهای کناره، اصطخر و فیروزی در اطراف آن قرار دارند. فاصله این سرزمین باستانی تا شیراز، مرکز استان فارس ۷۰ کیلومتر است.

برای دیدن بنای تخت جمشید باید خود را ابتدا به استان فارس برسانید. این مکان دیدنی در محور اصفهان به شیراز قرار دارد. اگر از شهرهای شمالی به سمت این استان حرکت کنید، بدون اینکه به مرکز استان یعنی شهر شیراز بروید، می‌توانید در شمال استان به شهرستان آباده وارد شده، سپس به سمت صفاشهر حرکت کرده و بعد از سعادت شهر به اتوبان مرودشت خواهید رسید. حال کافی است از دو روستای هشتیجان و اصطخر عبور کنید تا به خروجی پرسپولیس برسید. حدود پنج کیلومتر که بروید این بنای شکوهمند را خواهید دید.

اگر از شهرهای جنوبی به استان فارس وارد شده یا ابتدا به قصد گردش به شیراز رفته‌اید، برای بازدید از این مکان تاریخی باید از خروجی شمال شهر شیراز به طرف مرودشت حرکت نمایید. بعد از گذشتن از مرودشت و ورود به بزرگراهی که شما را از مرودشت به سعادت شهر می‌رساند، مسیرتان را به سمت خروجی پرسپولیس ادامه دهید.

برای رفتن به شهر پارسه می‌توانید از اتوبوس و تاکسی نیز استفاده نمایید. در پایانه مسافربری شهید کاراندیش شیراز اتوبوس‌هایی برای رفتن به این مکان وجود دارد. برای بازگشت نیز در ایستگاه پارک و سوار مرودشت وسیله نقلیه برای شما مهیاست.

تخت جمشید چگونه ساخته شد؟ تاریخچه پرسپولیس

«اورنگ جمشید» یا «تخت جمشید» نامی است که در دروه ساسانیان به این مجموعه داده شد اما به جهت سکونت مردم قوم پارس در این منطقه، نام اصلی این شهر باستانی «پارسه» بوده است. یونانیان نیز آن را «پرسه‌پولیس» یا «پرسپولیس» نامیدند که در اصل به معنای پارسه شهر بوده است. در طول تاریخ برای این مکان از نام‌های دیگری همچون «سد ستون» یا «صد ستون» یا «چهل منار» استفاده شده و حتی گاهی از آن با نام «تخت حضرت سلیمان» نیز یاد کرده‌اند.

تاریخچه این قلمرو باشکوه هخامنشیان به سال ۵۱۸ قبل از میلاد یعنی بیش از ۲۵۰۰ سال قبل بازمی‌گردد. همان طور که پیش از این اشاره شد، دستور ساخت این بنا در دامنه کوه مهر را داریوش اول صادر کرد و البته ساخت و تکمیل آن در طول دوره هخامنشی و حدود ۱۲۰ سال به طول انجامید. در دوره پادشاهی داریوش اول کاخ آپادانا، کاخ تچر و پله‌های اصلی عمارت ساخته شد و بعد از آن بناهای دیگری در زمان خشایارشاه به مجموعه اضافه شد. فرزند خشایار شاه یعنی اردشیر اول ساخت تالارها را به اتمام رساند و در زمان ادشیر سوم بناهای دیگری ساخته و شهر پارسه باز هم گسترش پیدا کرد. تا اینکه در زمان داریوش سوم با حمله اسکندر مقدونی پرسپولیس آتش گرفته و ویران شد.

پرسپولیس

پرسپولیس (عکس: فرانک آنجل)

گفته می‌شود علت انتخاب دامنه کوه مهر برای ساخت شهر پارسه مقدس بودن این کوه برای آریایی‌ها و داشتن ارتباط نزدیک با بابل و هگمتانه بوده است. همچنین این منطقه دارای خاک حاصلخیز و آب و هوای مناسب بوده و به خاطر وجود معادن سنگ بزرگ و رودهای کر و پلور در نزدیکی آن، شرایط مناسبی برای تهیه لوازم ساخت بنا داشته است. چرا که اصلی‌ترین مصالحی که برای ساخت این بناها از آن استفاده می‌شد، سنگ‌های بزرگ بود و گفته می‌شود فقط چندین سال زمان صرف کندن کوه، استخراج این سنگ‌ها و تراشیدن آنها شده است.

برای ساخت شهر پارسه که پایتخت اقتصادی، اداری و تشریفاتی دوران هخامنشیان به شمار می‌رفت، هنرمندان، معماران و کارگرانی که در سراسر قلمرو هخامنشیان می‌زیستند به کار گرفته شدند و در طراحی این مجموعه می‌توان در کنار هنر، فرهنگ و ذوق ایرانی، نشانه‌هایی از فرهنگ اقوام دیگری که تحت سلطه هخامنشیان بودند، همچون مادها، بابلیان، یونانی‌ها و حتی مصری‌ها را هم مشاهده کرد.

نکته جالب اینجاست که با توجه به خشت‌های گلی که در سال ۱۳۱۲ در بخش شمالی پرسپولیس کشف شد، می‌توان اثبات کرد که هر که در شهر پارسه مشغول به کار بود از معمار و استاد گرفته تا کارگرهای مرد و زن همگی دارای حقوق و بیمه بودند. این همان چیزی است که شکوه فرهنگی شهر پارسه را در برابر بناهای عظیمی همچون اهرام ثلاثه مصر نشان می‌دهد؛ بناهایی که برای ساخت آنها از برده‌ها استفاده می‌کردند.

مساحت تخت جمشید تقریبا ۱۲۵ هزار مترمربع است. اطلاعات ارزشمند سنگ نبشته‌ها و وجود آثار باستانی، کتیبه‌ها و نگاره‌های بسیار در این مجموعه باشکوه و وسیع، حکایت از تاریخ غنی ایران زمین در آن دوران دارد. همچنین وجود کتیبه‌هایی از پادشاهان دوران ساسانی و دو کتیبه به خط کوفی از عضدالدوله دیلمی نشان از این دارد که اورنگ جمشید در دوران پس از هخامنشیان و حتی در دوران اسلام نیز مورد توجه و احترام بوده است.

نمای پرسپولیس

نمای زیبای پرسپولیس (عکس: کام‌سو)

تخت جمشید چند سال قدمت دارد؟

با توجه به آثار کشف شده، قدمت تخت جمشید شیراز به ۲۵۰۰ سال قبل یعنی ۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. همان طور که اشاره شد در کتیبه‌ای از داریوش اول آمده بود که دستور ساخت این بنا توسط او صادر شده است. با این وجود ظروف و کتیبه‌هایی نیز در این منطقه کشف شده است که قدمت آنها به دوره ایلامیان باز گشته و نشان می‌دهد، اولین اقوام آریایی در این سرزمین سکونت داشته‌اند.

در هر حال، ساخت تخت جمشید شیراز که با نام یونانی پرسپولیس نیز شناخته می‌شود ۲۵ قرن پیش به دستور داریوش کبیر آغاز شد و ۱۲۰ سال طول کشید تا ساخت سرزمین پارسه تکمیل شود. این اثر باستانی از قدیمی‌ترین آثار تمدن بشری در جهان و بسیار ارزشمند است و در سال ۱۹۷۹ میلادی به عنوان دومین اثر تاریخی و فرهنگی در ایران، در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.

قدمت تخت جمشید

ستون‌های پرسپولیس (عکس: سوسی ماتا)

عجایب اورنگ جمشید

به اینکه پرسپولیس چگونه ساخته شد، اشاره کردیم اما ساخت چنین مجموعه‌ای از کاخ‌ها و عمارت‌های باشکوه در آن دوره از تاریخ به خودی خود کاری بزرگ و عجیب بوده است. با این حال اگر بخواهیم جزئی‌تر نگاه کنیم در بخش‌هایی از این شهر عجایبی به چشم می‌خورد که برخی از لحاظ معماری و برخی از لحاظ تاریخی و فرهنگی شگفت‌انگیز هستند.

  1. کانال‌ها و آبراهههای زیرزمینی: شبکه آبرسانی و فاضلاب این مکان پیچیده و عجیب است. برخی از این کانال‌ها بیش از ۲ کیلومتر طول و تا ۶ متر عمق دارند و آبی که در کاخ‌ها جمع می‌شده است، از طریق ناودان‌ها به طرف این آبراهه‌ها سرازیر و به بیرون هدایت می شدند. در صورت وجود سیل یا طغیان رودخانه‌ها وجود این کانال‌ها باعث می‌شد که آسیبی به بنای اورنگ جمشید وارد نشود.
  2. روش اتصال سنگ‌ها به یکدیگر: برای اتصال سنگ‌ها و ساخت این بناهای عظیم از روش‌های عجیب و مختلفی استفاده می‌شده است. در روش همبندی حاشیه‌های سنگ‌ها را هموار کرده و میانه آنها را به شکل زبره‌تراش باقی می‌گذاشتند تا سنگ‌ها به خوبی روی هم سوار شوند. در روش قفل و چفت قسمتی از یک سنگ را به شکل قفل (برجسته) و قسمتی از یک سنگ دیگر را به شکل چفت (توخالی) می‌تراشیدند و به این ترتیب دو سنگ در هم قفل می‌شدند. روش دیگر استفاده از بست فلزی بوده است که در آن دو حفره شبیه به هم در سنگ‌های مجاور تراشیده و بین آنها میله‌ای فلزی قرار می‌داند و فضای خالی را با سرب مزاب پر می‌کردند.
  3. ستون‌های پابرجا: یکی دیگر از عجایب تخت جمشید این است که با گذشت بیش از ۲۵۰۰ سال و بعد از پشت سر گذاشتن حملات ویرانگر و حوادث طبیعی مثل زلزله، ستون‌های آن هنوز پابرجاست. یکی از دلایل آن را یک‌پارچه نبودن ستون‌ها و اتصال قطعات آنها با سرب به یکدیگر می‌دانند.
  4. نسبت طلایی: با توجه به بقایا و عکس تخت جمشید تناسب هندسی و طراحی زیبا و چشم‌نوازی در کاخ‌ها به چشم می‌خورد که این زیبایی را به خاطر وجود نسبت طلایی هندسه در طراحی و ساخت کاخ‌ها می‌دانند.
  5. پلکان ورودی: از دیگر عجایب تخت جمشید شیراز می‌توان به پلکان‌های ورودی قرینه آن اشاره کرد. ارتفاع پله‌ها به شکلی است که بالا رفتن از آنها انسان را خسته نمی‌کند و جالب اینکه پله‌ها یک تکه بوده و بدون بست یا ملات ساخته شده‌اند.
  6. معماری کاخ آپادانا: ارتفاع ستون‌های کاخ آپادانا ۲۰ متر بوده و دارای ۷۲ ستون است که وزن هر کدام ۹۰ تن تخمین زده شده است. سر ستون‌ها با تندیس‌هایی از گاو دو سر یا شیر دو سر، تزئین شده و این کاخ را بسیار عجیب و شگفت‌انگیز کرده است.

از دیگر عجایب این مکان تاریخی می‌توان به قرار داشتن چهار لوح طلا و نقره و تعدادی سکه در زیر پی کاخ آپادانا با پیام صلح برای آیندگان، ایمن بودن بنای پرسپولیس در برابر زلزله و سیل، وجود بیش از سه هزار گل نوشته کوچک در خزانه شاهی با محتوایی خاص همچون میزان دستمزد کارگران و عدم وجود نقش‌ یا تندیس از جنگ و خونریزی اشاره کرد.

اما یکی از عجایب آن زمان و حکمرانی فرمانروایان اورنگ جمشید قوانین مرتبط با حقوق بشر است. امروزه با آن همه ادعا در مورد آزادی، برابری و حقوق بشر در خیلی از کشورها هنوز هم آنچه در این کشورها اجرا می‌شود با آنچه در کتیبه‌های یافت شده در تخت جمشید شیراز از حقوق برابر انسانی گفته شده است، فاصله وجود دارد. در این کتیبه‌ها به برابری حقوق زنان و مردان و حتی قائل شدن مزایای خاص برای زنان در دوران بارداری، بیمه بودن کارگرها، صلح و دوستی با همه ملل و مخالفت با برده‌داری در ۲۵ قرن پیش اشاره شده است که می‌تواند یکی از زیباترین و عجیب‌ترین موضوعات مرتبط با حکمرانی هخامنشیان در شهر پارسه باشد.

ماجرای به آتش کشیدن تخت جمشید

بنای پرسپولیس (عکس: مارک ون رزلر)

ماجرای به آتش کشیدن تخت جمشید

در ذهن ایرانیان نام اسکندر مقدونی همراه است با به آتش کشیدن بنای تخت جمشید شیراز اما می‌توان ماجرا را از کمی پیشتر مورد توجه قرار داد. در سال ۴۸۰ قبل از میلاد مسیح خشایارشاه به آتن لشکرکشی کرد و در نبرد ترموپیل در جنگ با یونانیان به پیروزی رسید. در این جنگ خیلی از معابد آتن به آتش کشیده شد و با اینکه اسناد تاریخی نشان می‌دهد که خشایارشاه بعد از جنگ درصدد جبران ویرانی‌ها و خسارات وارد شده بر آتنی‌ها برآمد، اما کینه آنان از سلسله هخامنشی بر جای ماند.

تا اینکه اسکندر مقدونی در دوران پادشاهی داریوش سوم به ایران حمله کرد و با رسیدن به شهر پارسه دستور به غارت و ویرانی داد. وی پس از تصرف تخت جمشید شیراز در آن ضیافتی به پا کرد و بعد از پایان ضیافت آنجا را به آتش کشید. در برخی منابع ذکر شده است که معشوقه اسکندر نتوانست شکوه و عظمت این مکان را تحمل کرده و وی اسکندر را برای سوزاندن آنجا تحریک کرد. این اتفاق در سال ۳۳۴ پیش از میلاد رخ داد.

بیشتر بخوانید: بهترین هتل‌های شیراز

ماجرای بازسازی تخت جمشید

تخت جمشید شیراز پس از ویرانی تا مدت زیادی مخروبه‌ای بیش نبود اما ایرانیان با کمک خارجی‌ها برای بازسازی این عمارت باشکوه چند بار اقدام کردند. ماجرای بازسازی تخت جمشید در قرن اخیر به سال ۱۳۰۹ بازمی‌گردد که یک گروه شرق‌شناس آمریکایی از شیکاگو اقدام به مرمت بنای تخت جمشید نمود. جالب است که در طی این بازسازی کتیبه‌ای از خشایارشاه پیدا شد که نشان می‌داد کاخی که مورد بازسازی قرار گرفته، در واقع کاخ ملکه است.

پس از آن، باستان‌شناسی آلمانی به نام اریک اشمیت از سال ۱۳۱۴ تا سال ۱۳۱۹ بخشی از دیواره‌های خشتی کاخ‌ها، استحکام پایه ستون‌های کاخ آپادانا و کتبیه بارعام را مرمت کرده و با خاک‌برداری از ساختمان خزانه و کاخ صدستون توانست آثار باستانی باارزشی را کشف نماید که متاسفانه بخش زیادی از این آثار تاریخی در موزه‌های آمریکا و اروپا نگهداری می‌شود.

تا اینکه در سال ۱۳۴۳ به درخواست مقامات ایرانی از یک موسسه‌ ایتالیایی به نام ایزمئو گروهی به سرپرستی جوزپه تیلیا و همسرش آن بریت تیلیا برای بازسازی و مرمت پرسپولیس به ایران آمدند. با تلاش‌های زیاد این گروه راز این کلاف سردرگم پیدا شد و آنها توانستند ستون‌های افتاده و قطعات پراکنده بناها را در جای خود قرار داده و پله‌های شکسته و نقوش مخدوش را مرمت کنند. آنها همچنین کاخ تچر، سردر شرقی دروازه ملل، دروازه نیمه تمام، نیم‌ستون‌ها در کاخ صد ستون، پلکان کاخ هدیش، آرامگاه اردشیر و پلکان ورودی را تا حدی بازسازی کنند. علاوه بر این، از سال ۱۳۵۳ موسسه بنداد تحقیقات هخامنشی نیز نقش مهمی در ادامه بازسازی بنای تخت جمشید داشته است.

در این نوشتار یکی از مهمترین و شگفت‌انگیزترین آثار باستانی ایران معرفی شد و شما با تاریخچه این مکان، اینکه پرسپولیس چگونه ساخته شد و ماجرای بازسازی تخت جمشید آشنا شدید. اگر شما نیز اطلاعاتی در این زمینه دارید که در این مقاله ذکر نشده است و می‌تواند برای خواننده‌های رادار۳۶۱ جالب توجه باشد، لطفا اطلاعات خود را در قسمت نظرات با ما به اشتراک بگذارید.

اشتراک گذاری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.